Ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας της Αθήνας επέστρεψε στον δημόσιο χώρο, καθώς ο «Έφηβος» του σπουδαίου γλύπτη Θανάση Απάρτη κοσμεί πλέον την πλατεία Αγίου Σώστη, στον Νέο Κόσμο. Το γλυπτό, που συνδέθηκε για δεκαετίες με τις αναμνήσεις των κατοίκων του παλιού προσφυγικού συνοικισμού του Πολυγώνου, βρήκε τη νέα του θέση ύστερα από μια μακρά και περιπετειώδη διαδρομή.
Η επίσημη υποδοχή του πραγματοποιήθηκε χθες, Παρασκευή 16 Οκτωβρίου, παρουσία του δημάρχου Αθηναίων, κ. Χάρη Δούκα, και κατοίκων της περιοχής, οι οποίοι είδαν ένα έργο με ιδιαίτερη συναισθηματική αξία να επιστρέφει στην καθημερινότητα της γειτονιάς τους.
«Ο “Έφηβος” ανήκει ξανά στην καθημερινότητα της πόλης. Δίπλα στους ανθρώπους της», δήλωσε ο κ, Δούκας, υπογραμμίζοντας τη σημασία της επανατοποθέτησης του έργου και τον διαχρονικό δεσμό του με τους κατοίκους. Όπως σημείωσε, η δημοτική αρχή έλαβε υπόψη τις επιθυμίες της τοπικής κοινωνίας, προχωρώντας στην επιστροφή του γλυπτού στην πλατεία Αγίου Σώστη.
Ένα γλυπτό με ιστορία που ξεπερνά τα όρια της τέχνης
Ο «Έφηβος» δεν αποτελεί απλώς ένα έργο δημόσιας γλυπτικής. Για πολλούς κατοίκους, είναι ένα σύμβολο που διατηρεί ζωντανές τις μνήμες μιας ολόκληρης εποχής.
Το έργο φιλοτεχνήθηκε το 1940 από τον Θανάση Απάρτη (1899-1972), τον γλύπτη που γεννήθηκε στη Σμύρνη και άφησε το δικό του αποτύπωμα στη νεοελληνική τέχνη. Πρόκειται για ένα μπρούντζινο ανδρικό γυμνό ύψους 2,5 μέτρων, το οποίο χυτεύθηκε στο περίφημο παρισινό χυτήριο Alexis Rudier.
Η πρώτη παρουσίαση της γύψινης μελέτης είχε πραγματοποιηθεί στην Αθήνα το 1939. Στη συνέχεια, αποφασίστηκε η δημιουργία του έργου σε μπρούντζο, με στόχο να αποτελέσει μνημείο αφιερωμένο στην ελληνική νεότητα.
Αν και αρχικά είχε σχεδιαστεί να τοποθετηθεί στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας, τελικά εγκαταστάθηκε στο αλσύλλιο της οδού Μουστοξύδη, μπροστά από τη Σχολή Ευελπίδων.
Από το Πολύγωνο στον Νέο Κόσμο – Η διαδρομή ενός συμβόλου
Στο σημείο όπου τοποθετήθηκε αρχικά, ο «Έφηβος» έγινε μέρος της καθημερινότητας τόσο των Ευελπίδων όσο και των κατοίκων του Πολυγώνου, ιδιαίτερα εκείνων που ζούσαν στον παλιό προσφυγικό συνοικισμό.
Η σχέση αυτή δεν διακόπηκε όταν οι κάτοικοι άρχισαν να εγκαταλείπουν την περιοχή και να εγκαθίστανται σε νέες κατοικίες στον Νέο Κόσμο, γύρω από την πλατεία Αγίου Σώστη, τη δεκαετία του 1960. Μαζί τους διατηρήθηκε και η ανάμνηση του γλυπτού, που είχε γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής τους.
Οι αλλαγές στον αστικό ιστό της Αθήνας, ωστόσο, έμελλε να αλλάξουν και τη δική του πορεία.
Τη δεκαετία του 1980, η μεταφορά της Σχολής Ευελπίδων στις εγκαταστάσεις της στη Βάρη, σε συνδυασμό με τη διαμόρφωση του οδικού κόμβου στην οδό Μουστοξύδη, οδήγησε στην απομάκρυνση του έργου και τη μεταφορά του στην Εθνική Πινακοθήκη.
Το 1988, ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Μιλτιάδης Έβερτ αποφάσισε την τοποθέτησή του στη συμβολή των οδών Αρδηττού και Αθανασίου Διάκου, κοντά στον Ιερό Ναό της Αγίας Φωτεινής.
Η παραμονή του εκεί, όμως, δεν έμελλε να είναι μόνιμη.
Οι μετακινήσεις, οι φθορές και τα χρόνια της αναμονής
Το 1993, με την έναρξη των εργασιών για την κατασκευή του τραμ, ο «Έφηβος» απομακρύνθηκε από τη θέση του και μεταφέρθηκε σε χώρο φύλαξης του Δήμου Αθηναίων, προκειμένου να συντηρηθεί και να αποκατασταθούν οι φθορές που είχε υποστεί από βανδαλισμούς.
Ακολούθησε μια μακρά περίοδος κατά την οποία η επιστροφή του στον δημόσιο χώρο καθυστερούσε, ενώ παράλληλα διατυπώνονταν διαφορετικές προτάσεις για τη νέα θέση του.
Η Σχολή Ευελπίδων επιθυμούσε να φιλοξενήσει το γλυπτό στις εγκαταστάσεις της στη Βάρη. Από την άλλη πλευρά, οι πρώην κάτοικοι του προσφυγικού συνοικισμού του Πολυγώνου επέμεναν ότι ο «Έφηβος» έπρεπε να επιστρέψει σε μια περιοχή με την οποία είχαν συνδέσει τα παιδικά τους χρόνια και τις προσωπικές τους αναμνήσεις.
Για εκείνους, το ζήτημα δεν αφορούσε μόνο την κατάλληλη χωροθέτηση ενός έργου τέχνης. Αφορούσε την αποκατάσταση ενός δεσμού με το παρελθόν και τη διατήρηση μιας συλλογικής μνήμης που παρέμενε ζωντανή παρά τις δεκαετίες που είχαν μεσολαβήσει.
Πώς αποφασίστηκε η επιστροφή στην πλατεία Αγίου Σώστη
Η τελική επιλογή για την επανατοποθέτηση του γλυπτού προέκυψε έπειτα από την εξέταση του ιστορικού του και της ιδιαίτερης σχέσης του με τους κατοίκους του παλιού Πολυγώνου.
Η Διεύθυνση Σχεδίου Πόλεως και Αστικού Περιβάλλοντος του Δήμου Αθηναίων εισηγήθηκε την τοποθέτηση του πρωτότυπου έργου στην πλατεία Αγίου Σώστη. Η πρόταση εγκρίθηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο και η τοποθέτηση υλοποιήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 2026.
Ακολούθησαν εργασίες συντήρησης, με στόχο την ανάδειξη και τη διατήρηση του γλυπτού, ώστε να μπορέσει να επιστρέψει στον δημόσιο χώρο και να αποτελέσει ξανά σημείο αναφοράς για τη γειτονιά.
Κατά την αποκατάσταση διατηρήθηκαν οι οπές που υπάρχουν στον κορμό του «Εφήβου» και στη μαρμάρινη βάση του, οι οποίες χρονολογούνται από τα Δεκεμβριανά. Τα σημάδια αυτά δεν αντιμετωπίστηκαν ως απλές φθορές, αλλά ως ιστορικά τεκμήρια που αποτελούν μέρος της διαδρομής του έργου και της ιστορίας της Αθήνας.
Η επιστροφή της μνήμης στον δημόσιο χώρο
Η επανατοποθέτηση του «Εφήβου» στην πλατεία Αγίου Σώστη σηματοδοτεί κάτι περισσότερο από την επιστροφή ενός γλυπτού σε μια πλατεία. Αποκαθιστά τη σύνδεση ενός έργου τέχνης με τους ανθρώπους που το ενέταξαν στη συλλογική τους ταυτότητα.
Όπως ανέφερε ο δήμαρχος Αθηναίων, η επιστροφή του κατέστη δυνατή χάρη στη συνεργασία των δημοτικών υπηρεσιών, των συντηρητών και των κατοίκων που επέμεναν όλα αυτά τα χρόνια να αποκτήσει ξανά θέση στη γειτονιά τους.
Για τον Νέο Κόσμο, ο «Έφηβος» αποτελεί πλέον ένα σημείο συνάντησης του παρελθόντος με το παρόν. Ένα έργο που άλλαξε τοποθεσίες, γνώρισε περιόδους εγκατάλειψης και αναμονής, αλλά δεν έχασε ποτέ τη θέση του στη μνήμη όσων το αγάπησαν.
Και αυτή είναι, τελικά, η ουσία της δημόσιας τέχνης: να μην παραμένει κλεισμένη σε αίθουσες και αποθήκες, αλλά να ζει ανάμεσα στους ανθρώπους, να αφηγείται την ιστορία της πόλης και να περνά από γενιά σε γενιά.
