Δραματικές διαστάσεις λαμβάνει το δημογραφικό πρόβλημα στην Ελλάδα, με τις γεννήσεις να έχουν μειωθεί κατακόρυφα τις τελευταίες δεκαετίες και τη μέση ηλικία απόκτησης παιδιού να έχει αυξηθεί σημαντικά.
Τα στοιχεία έρευνας του αφυπηρετήσαντα καθηγητή Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και διευθυντή του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), Βύρωνα Κοτζαμάνη, αποτυπώνουν το μέγεθος της δημογραφικής αλλαγής.
Σύμφωνα με τα δεδομένα, οι γεννήσεις από περίπου 148.000 κατά μέσο όρο το 1979-1980 περιορίστηκαν σε μόλις 67.000 το 2024-2025. Την ίδια περίοδο, η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού αυξήθηκε κατά σχεδόν έξι χρόνια, από τα 26,2 στα 32,2 έτη.
Από τα 148.000 παιδιά στις 67.000 γεννήσεις
Η πτώση των γεννήσεων ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα, με μια εξαίρεση κατά την περίοδο 2003-2009, όταν καταγράφηκε μικρή άνοδος.
Η αύξηση εκείνης της περιόδου αποδίδεται σε σημαντικό βαθμό στη μαζική είσοδο μεταναστών στη χώρα μετά το 1990, η οποία επηρέασε θετικά και τον αριθμό των γεννήσεων.
Ωστόσο, η βασική τάση παραμένει πτωτική. Σύμφωνα με την έρευνα, καθοριστικό ρόλο έχει παίξει η μείωση της διαγενεακής γονιμότητας.
Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν κατά μέσο όρο περίπου 2 παιδιά, ενώ οι γυναίκες που γεννήθηκαν γύρω στο 1985 αναμένεται να αποκτήσουν λιγότερα από 1,5 παιδί κατά μέσο όρο.
Στο 1,24 παιδιά ανά γυναίκα η γονιμότητα
Η υπογεννητικότητα αποτυπώνεται και στον ετήσιο δείκτη γονιμότητας.
Από περίπου 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες το 1979-1980, ο δείκτης περιορίστηκε στα 1.240 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες το 2024-2025.
Την ίδια στιγμή, η αύξηση των θανάτων σε συνδυασμό με τη μείωση των γεννήσεων έχει οδηγήσει σε αρνητικά φυσικά ισοζύγια.
Την περίοδο 1971-1980 οι γεννήσεις ήταν κατά περίπου 638.000 περισσότερες από τους θανάτους. Την επόμενη δεκαετία η διαφορά περιορίστηκε στις 276.000, ενώ την περίοδο 1991-2000 έπεσε μόλις στις 22.000.
Από το 2010 και μετά, η εικόνα αντιστράφηκε. Κατά τη δεκαετία 2011-2020 καταγράφηκαν περίπου 267.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις.
Η μείωση των γεννήσεων δεν οφείλεται μόνο στη χαμηλότερη γονιμότητα.
Όπως επισημαίνει ο κ. Κοτζαμάνης, οι γεννήσεις από 117.700 το 2008-2009 περιορίστηκαν σε περίπου 66.700 το 2024-2025.
Στην εξέλιξη αυτή έχει συμβάλει και η μείωση του αριθμού των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών, ο οποίος έχει περιοριστεί κατά σχεδόν 480.000 άτομα, δηλαδή κατά 28%.
Η εξέλιξη αυτή συνδέεται κυρίως με τη μεγάλη πτώση των γεννήσεων μετά το 1980. Με λιγότερα παιδιά να γεννιούνται τότε, υπάρχουν πλέον λιγότεροι νέοι και νέες που φτάνουν σήμερα στις ηλικίες τεκνοποίησης.
Παράλληλα, ρόλο έχει διαδραματίσει και το αρνητικό μεταναστευτικό ισοζύγιο μετά το 2010 στις συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες.
Μεγάλες διαφορές από νομό σε νομό
Η υπογεννητικότητα δεν έχει την ίδια ένταση σε ολόκληρη τη χώρα.
Για την περίοδο 2009-2024, οι γεννήσεις στην Ελλάδα μειώθηκαν συνολικά κατά 42%, από 117.440 σε 68.310.
Ωστόσο, σε έξι νομούς της ηπειρωτικής Ελλάδας η μείωση ξεπέρασε το 50%. Πρόκειται για τη Θεσπρωτία, τα Γρεβενά, τη Φθιώτιδα, την Κοζάνη, την Ευρυτανία και τη Φλώρινα.
Σε ακόμη δέκα νομούς η μείωση κυμάνθηκε μεταξύ 45% και 50%.
Στον αντίποδα, σε έξι νησιωτικούς νομούς η υποχώρηση των γεννήσεων ήταν μικρότερη από 30%, ενώ στις Κυκλάδες και τη Ζάκυνθο δεν ξεπέρασε το 15%.
Γιατί υπάρχουν τόσο μεγάλες διαφορές;
Η εξήγηση, σύμφωνα με τον ερευνητή, βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στη δημογραφική σύνθεση κάθε περιοχής.
Ο αριθμός των γεννήσεων εξαρτάται κυρίως από το πόσες γυναίκες βρίσκονται σε ηλικίες αναπαραγωγής, αλλά και από τον αριθμό των παιδιών που αποκτούν.
Αντίστοιχα, ο αριθμός των θανάτων επηρεάζεται σημαντικά από το πόσα ηλικιωμένα άτομα ζουν σε κάθε περιοχή, καθώς και από την ηλικιακή κατανομή του πληθυσμού.
Έτσι, περιοχές με μεγαλύτερο αριθμό γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας μπορούν να εμφανίζουν περισσότερες γεννήσεις, ακόμη και όταν έχουν ίδιο συνολικό πληθυσμό με άλλες περιοχές. Αντίστοιχα, ένας μεγαλύτερος ηλικιωμένος πληθυσμός οδηγεί σε περισσότερους θανάτους.
Ποιες περιοχές άντεξαν περισσότερο
Οι περιοχές στις οποίες καταγράφηκαν οι μεγαλύτερες μειώσεις των γεννήσεων είχαν, σύμφωνα με την έρευνα, χαμηλότερη γονιμότητα ήδη από τις γενιές του 1960, ενώ η πτώση συνεχίστηκε με μεγαλύτερη ένταση στις επόμενες γενιές.
Παράλληλα, στις ίδιες περιοχές μειώθηκε ταχύτερα και ο αριθμός των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας.
Αντίθετα, οι περιοχές που εμφάνισαν ηπιότερη μείωση των γεννήσεων και μικρότερη επιβάρυνση στα φυσικά ισοζύγια χαρακτηρίζονται από νεότερο πληθυσμό.
Σε αυτές τις περιοχές φαίνεται ότι συγκρατήθηκε μεγαλύτερο μέρος του νεανικού πληθυσμού, ενώ παράλληλα υπήρξε προσέλκυση νέων ανθρώπων τόσο από άλλες περιοχές της Ελλάδας όσο και από το εξωτερικό.
Νέα μεγάλη δημογραφική πίεση μετά το 2045
Η εικόνα για το μέλλον προκαλεί ακόμη μεγαλύτερο προβληματισμό.
Σύμφωνα με την έρευνα, οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά 42% την τελευταία δεκαπενταετία, ποσοστό πολύ μεγαλύτερο από τη μείωση της δεκαετίας του 1980, όταν οι γεννήσεις είχαν υποχωρήσει κατά περίπου 31%, από 148.000 το 1980 σε 102.000 το 1990.
Μάλιστα, μια νέα σημαντική μείωση των γεννήσεων, της τάξης του 15%, αναμένεται σε όλα τα σενάρια εξέλιξης της γονιμότητας και της θνησιμότητας κατά την περίοδο 2045-2060.
Ο λόγος είναι ότι τότε θα φτάσουν σε αναπαραγωγική ηλικία οι γενιές που γεννήθηκαν μεταξύ 2010 και 2029. Οι συγκεκριμένες γενιές είναι ήδη αριθμητικά μικρότερες κατά περίπου 450.000 άτομα σε σύγκριση με όσους γεννήθηκαν την εικοσαετία 1990-2009.
Η δημογραφική εικόνα της χώρας, επομένως, δεν αποτελεί μόνο αποτέλεσμα της σημερινής χαμηλής γονιμότητας. Οι λιγότερες γεννήσεις του παρελθόντος δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο, καθώς οδηγούν σήμερα σε λιγότερες γυναίκες και άνδρες στις ηλικίες τεκνοποίησης και, κατά συνέπεια, σε ακόμη λιγότερες γεννήσεις στο μέλλον.
