Στο επίκεντρο βρίσκεται ξανά το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης στην Ελλάδα, καθώς οι δημογραφικές εξελίξεις και η αύξηση του προσδόκιμου ζωής δημιουργούν νέα δεδομένα για το ασφαλιστικό σύστημα.
Η γήρανση του πληθυσμού αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τα ασφαλιστικά συστήματα στην Ευρώπη, με αρκετές χώρες να έχουν ήδη αποφασίσει ή να εξετάζουν την αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης.
Στην Ελλάδα, πάντως, δεν έχει ανοίξει προς το παρόν συζήτηση για νέα αύξηση των ορίων ηλικίας, παρά το γεγονός ότι το ισχύον θεσμικό πλαίσιο συνδέει τη συγκεκριμένη παράμετρο με την εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής.
Ποια είναι τα όρια ηλικίας σήμερα
Οι μεγάλες αλλαγές που εφαρμόστηκαν την περίοδο των μνημονίων έχουν οδηγήσει σε σημαντική αύξηση των ορίων συνταξιοδότησης.
Σήμερα, το γενικό όριο ηλικίας για πλήρη σύνταξη βρίσκεται στα 67 έτη, ενώ για όσους έχουν συμπληρώσει 40 έτη ασφάλισης, το όριο διαμορφώνεται στα 62 έτη.
Η Ελλάδα βρίσκεται έτσι μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τα υψηλότερα όρια ηλικίας, μαζί με χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία και η Δανία.
Η Δανία, μάλιστα, έχει ήδη νομοθετήσει σταδιακή αύξηση του ορίου στα 70 έτη έως το 2040.
Στη Γερμανία εξετάζονται επίσης ασφαλιστικές αλλαγές, μεταξύ των οποίων η σύνδεση της ηλικίας συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής, με τις σχετικές αυξήσεις να τοποθετούνται σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου.
Το δημογραφικό πιέζει το ασφαλιστικό σύστημα
Η εξέλιξη του πληθυσμού αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για το μέλλον των συντάξεων.
Σύμφωνα με τις δημογραφικές προβολές, η Ελλάδα, όπως και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, αναμένεται να αντιμετωπίσει σημαντική αύξηση της αναλογίας ηλικιωμένων προς τον ενεργό πληθυσμό τις επόμενες δεκαετίες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση μεταξύ εργαζομένων και συνταξιούχων. Σήμερα αντιστοιχούν περίπου 1,66 ασφαλισμένοι για κάθε συνταξιούχο, ενώ σε περίπου 15 χρόνια η αναλογία εκτιμάται ότι μπορεί να υποχωρήσει στο 1,25.
Με απλά λόγια, ενώ σήμερα υπάρχουν περίπου 166 ασφαλισμένοι για κάθε 100 συνταξιούχους, το 2040 η αναλογία μπορεί να περιοριστεί σε περίπου 125 εργαζόμενους ανά 100 συνταξιούχους.
Η εξέλιξη αυτή αυξάνει την πίεση για τη χρηματοδότηση του ασφαλιστικού συστήματος.
Τι προβλέπει ο νόμος για το προσδόκιμο ζωής
Καθοριστικό στοιχείο στη συζήτηση είναι το προσδόκιμο ζωής.
Σήμερα υπολογίζεται περίπου στα 84-85 έτη για τις γυναίκες και στα 79-80 έτη για τους άνδρες.
Με βάση το ισχύον πλαίσιο, τα όρια ηλικίας μπορούν να επανεξετάζονται ανά τριετία, ανάλογα με την εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής.
Ωστόσο, η πορεία του δείκτη τα προηγούμενα χρόνια δεν ήταν σταθερή. Από το 2010 έως το 2015 είχε καταγραφεί αύξηση, ενώ κατά την περίοδο 2015-2020 δεν υπήρξε αντίστοιχη μεταβολή.
Στη συνέχεια, η πανδημία επηρέασε αρνητικά το προσδόκιμο ζωής, λόγω της αυξημένης θνησιμότητας.
Με αυτά τα δεδομένα, το υπουργείο Εργασίας δεν θεωρεί ότι υπάρχει σήμερα ανάγκη για νέα αύξηση των γενικών ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης.
Τι μπορεί να αλλάξει το 2030
Εδώ βρίσκεται το σημείο που προκαλεί το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τους ασφαλισμένους.
Οι προβολές της έκθεσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ageing Report 2024 δείχνουν ότι το προσδόκιμο ζωής στην Ελλάδα θα μπορούσε να αυξηθεί κατά περίπου 1,5 έτος έως το 2030.
Εφόσον μια τέτοια εξέλιξη επιβεβαιωθεί και εφαρμοστεί η σχετική σύνδεση με τα όρια ηλικίας, τότε σε θεωρητικό επίπεδο το γενικό όριο θα μπορούσε να μετακινηθεί από τα 67 στα 68,5 έτη.
Αντίστοιχα, το όριο των 62 ετών για όσους αποχωρούν με 40 έτη ασφάλισης θα μπορούσε, με βάση αυτή την προβολή, να φτάσει στα 63,5 έτη.
Πρόκειται για προβολή και όχι για απόφαση αύξησης των ορίων ηλικίας στην Ελλάδα. Το συγκεκριμένο σενάριο προκύπτει από την υπόθεση ότι θα επιβεβαιωθούν οι δημογραφικές προβλέψεις και θα ενεργοποιηθεί ο μηχανισμός αναπροσαρμογής.
Το σενάριο για αυξήσεις κάθε χρόνο
Ο διδάκτωρ του Παντείου Πανεπιστημίου Βασίλης Μπέτσης έχει επισημάνει ότι, εφόσον επιβεβαιωθούν οι προβλέψεις για την αύξηση του προσδόκιμου ζωής, τα όρια ηλικίας θα μπορούσαν να αυξάνονται περίπου κατά τέσσερις μήνες τον χρόνο.
Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Πορτογαλία και η Ολλανδία, έχουν υιοθετηθεί διαφορετικές προσεγγίσεις, με την αύξηση του ορίου ηλικίας να συνδέεται με ένα μέρος της αύξησης του προσδόκιμου ζωής.
Ωστόσο, στην Ελλάδα το υπουργείο Εργασίας υποστηρίζει ότι δεν βρίσκεται σήμερα στο τραπέζι νέα αύξηση των ορίων.
Γιατί η Ελλάδα δεν εξετάζει άμεσα αύξηση
Η ελληνική πλευρά επικαλείται μια σειρά από λόγους για τους οποίους δεν θεωρεί ότι απαιτείται άμεση παρέμβαση.
Πρώτον, τα σημερινά όρια ηλικίας είναι ήδη από τα υψηλότερα στην Ευρώπη. Δεύτερον, οι μεγάλες αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν κατά την περίοδο των μνημονίων έχουν ήδη επιβαρύνει σημαντικά τους ασφαλισμένους.
Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές μελέτες χαρακτηρίζουν το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα βιώσιμο έως το 2070, ενώ τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί και ο αριθμός των εργαζομένων.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το υπουργείο, ο αριθμός των εργαζομένων έχει αυξηθεί κατά περίπου 600.000, ενώ οι εργαζόμενοι συνταξιούχοι έχουν ξεπεράσει τους 300.000, συνεχίζοντας να καταβάλλουν ασφαλιστικές εισφορές.
Η λύση του ΤΕΚΑ για τις επόμενες γενιές
Η αντιμετώπιση του δημογραφικού προβλήματος δεν περιορίζεται μόνο στην ηλικία συνταξιοδότησης.
Η Ελλάδα έχει ήδη προχωρήσει στην ενίσχυση του κεφαλαιοποιητικού σκέλους της επικουρικής ασφάλισης μέσω του ΤΕΚΑ, το οποίο λειτουργεί από το 2022.
Το Ταμείο Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης ασφαλίζει σήμερα περίπου 500.000 νέους εργαζόμενους σε περίπου 218.000 επιχειρήσεις, με στόχο τη δημιουργία συμπληρωματικής αποταμίευσης για τις μελλοντικές γενιές.
Παράλληλα, τα Ταμεία Επαγγελματικής Ασφάλισης παραμένουν σε σχετικά χαμηλό επίπεδο ανάπτυξης, καθώς η συνολική αξία των περιουσιακών τους στοιχείων αντιστοιχεί σε ποσοστό μικρότερο του 1% του ΑΕΠ.
Το μεγάλο στοίχημα για τις συντάξεις
Το δημογραφικό παραμένει το μεγαλύτερο μακροπρόθεσμο στοίχημα για το ασφαλιστικό σύστημα.
Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής αποτελεί θετική εξέλιξη για την κοινωνία, δημιουργεί όμως παράλληλα μεγαλύτερη περίοδο κατά την οποία οι συνταξιούχοι λαμβάνουν παροχές.
Την ίδια στιγμή, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε σχέση με τους συνταξιούχους περιορίζει τη βάση πάνω στην οποία στηρίζεται το διανεμητικό ασφαλιστικό σύστημα.
Έτσι, το ενδεχόμενο ενός ορίου 68,5 ετών το 2030 αποτελεί σήμερα κυρίως ένα σενάριο που προκύπτει από τις δημογραφικές προβολές και όχι ειλημμένη κυβερνητική απόφαση. Το αν θα υπάρξει οποιαδήποτε αλλαγή θα εξαρτηθεί από την πραγματική εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής και από τις αποφάσεις που θα ληφθούν τα επόμενα χρόνια.
