Ένα σπίτι, δύο παιδιά και άγνωστες οφειλές που εμφανίζονται μετά τον θάνατο ενός γονέα μπορούν να οδηγήσουν σε πολυετείς οικογενειακές και οικονομικές διαμάχες. Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο επιχειρεί να αλλάξει σημαντικά το τοπίο, εισάγοντας νέους κανόνες για τη νόμιμη μοίρα, τη διανομή των ακινήτων, τις κληρονομικές συμβάσεις αλλά και την ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη.
Ο Ν. 5303/2026 αντικαθιστά το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα και εφαρμόζεται κατά κύριο λόγο στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που αποβιώνουν από 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά. Για θανάτους που έχουν προηγηθεί εξακολουθεί, βασικά, να εφαρμόζεται το προηγούμενο καθεστώς, με τις εξαιρέσεις που προβλέπουν οι μεταβατικές διατάξεις.
Σύμφωνα με ρεπορτάζ από το protothema.gr, μία από τις σημαντικότερες αλλαγές είναι ότι ένα παιδί μπορεί να αποκτήσει ολόκληρο το οικογενειακό σπίτι, ενώ το άλλο να λάβει χρηματική απαίτηση, αντί να γίνει υποχρεωτικά συνιδιοκτήτης ενός μικρού ποσοστού του ακινήτου.
Αυτό, ωστόσο, δεν γίνεται αυτομάτως. Μπορεί να προβλέπεται σε διαθήκη ή κληρονομική σύμβαση, να συμφωνηθεί μεταγενέστερα από τους κληρονόμους ή να προκύψει μέσω δικαστικής απόφασης για τη διανομή της κληρονομιάς.
Τι γίνεται όταν τα χρέη είναι περισσότερα από την κληρονομιά
Μία από τις βασικές αλλαγές αφορά την ευθύνη του κληρονόμου για τις οφειλές του θανόντος.
Με το νέο πλαίσιο, ο κληρονόμος δεν σημαίνει ότι θα βρεθεί αυτομάτως αντιμέτωπος με τα χρέη του θανόντος με ολόκληρη τη δική του περιουσία. Η κληρονομική περιουσία αποτελεί τη βάση για την ικανοποίηση των πιστωτών, υπό τους όρους και τις εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος.
Για παράδειγμα, εάν κάποιος κληρονομήσει ένα ακίνητο αξίας 150.000 ευρώ, αλλά στη συνέχεια αποκαλυφθούν τραπεζικές και φορολογικές οφειλές συνολικού ύψους 220.000 ευρώ, οι πιστωτές μπορούν να στραφούν κατά της κληρονομικής περιουσίας. Το ακίνητο μπορεί να αξιοποιηθεί για την εξόφληση των χρεών, όμως ο κληρονόμος δεν καλείται, ως γενικός κανόνας, να καλύψει τη διαφορά των 70.000 ευρώ από τη δική του περιουσία, εφόσον δεν έχει υπάρξει παραβίαση των κανόνων που διέπουν την κληρονομία.
Η προστασία αυτή, όμως, δεν είναι απεριόριστη.
Ο κληρονόμος μπορεί να βρεθεί προσωπικά εκτεθειμένος εάν προβεί σε ενέργειες που παραβιάζουν το πλαίσιο διαχείρισης της κληρονομικής περιουσίας, όπως παράνομες μεταβιβάσεις, υπαίτια μείωση της αξίας της ή παραβίαση της προβλεπόμενης σειράς ικανοποίησης πιστωτών και λοιπών δικαιούχων.
Με απλά λόγια, η προστασία από άγνωστα χρέη δεν σημαίνει ότι ο κληρονόμος μπορεί να διαθέτει ελεύθερα την κληρονομιά χωρίς κανόνες.
Ένα σπίτι σε δύο παιδιά χωρίς υποχρεωτική συνιδιοκτησία
Σημαντική αλλαγή αφορά και τη νόμιμη μοίρα.
Με το νέο καθεστώς, ο δικαιούχος της νόμιμης μοίρας αποκτά κατά βάση χρηματική απαίτηση, ίση με το μισό της αξίας της μερίδας που θα λάμβανε εάν δεν υπήρχε διαθήκη.
Έτσι, εάν ένας γονέας έχει δύο παιδιά και αφήσει με διαθήκη ένα σπίτι αξίας 240.000 ευρώ μόνο στο ένα παιδί, χωρίς σύζυγο, χρέη, προηγούμενες παροχές ή άλλα στοιχεία που επηρεάζουν τον υπολογισμό, κάθε παιδί θα δικαιούνταν χωρίς διαθήκη το 50% της περιουσίας.
Η νόμιμη μοίρα του παιδιού που δεν περιλαμβάνεται στη διαθήκη αντιστοιχεί στο μισό του εξ αδιαθέτου ποσοστού, δηλαδή στο 25% της περιουσίας.
Στο συγκεκριμένο παράδειγμα αυτό μεταφράζεται σε 60.000 ευρώ.
Το παιδί που κληρονομεί το σπίτι μπορεί επομένως να το κρατήσει ολόκληρο, ενώ το άλλο παιδί μπορεί να έχει χρηματική απαίτηση 60.000 ευρώ, αντί να αποκτήσει υποχρεωτικά το 25% του ακινήτου.
Εάν δεν υπάρχουν διαθέσιμα χρήματα, μπορεί να αναζητηθεί συμφωνία για τον τρόπο καταβολής ή να αξιοποιηθεί άλλο περιουσιακό στοιχείο. Σε περίπτωση διαφωνίας, η υπόθεση μπορεί να οδηγηθεί ενώπιον των δικαστηρίων.
Υπάρχουν, πάντως, εξαιρέσεις στον κανόνα της χρηματικής αποκατάστασης. Αν το επιβάλλουν οι περιστάσεις, το δικαστήριο μπορεί να διατάξει αντί χρημάτων την απόδοση ποσοστού ή συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου της κληρονομιάς.
Η κληρονομική σύμβαση επιτρέπει συμφωνία πριν από τον θάνατο
Μία ακόμη σημαντική καινοτομία του νέου Κληρονομικού Δικαίου είναι η κληρονομική σύμβαση.
Μέσω αυτής, ο ιδιοκτήτης μπορεί όσο βρίσκεται εν ζωή να οργανώσει σε μεγαλύτερο βαθμό τη μελλοντική διαδοχή της περιουσίας του. Η σύμβαση καταρτίζεται ενώπιον συμβολαιογράφου, με αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων.
Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να συμφωνηθεί ποιος θα αποκτήσει συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο μετά τον θάνατο ή ποιος θα εγκατασταθεί ως κληρονόμος, σύμφωνα με τους όρους που θέτει ο νόμος.
Για παράδειγμα, ένας γονέας μπορεί να διαθέτει σπίτι αξίας 250.000 ευρώ και οικογενειακή επιχείρηση αξίας 300.000 ευρώ. Μέσω του νέου θεσμού μπορεί να οργανωθεί εκ των προτέρων η διαδοχή, ώστε το παιδί που εργάζεται στην επιχείρηση να την αναλάβει και το άλλο να λάβει το σπίτι, με παράλληλη πρόβλεψη για τη διαφορά των 50.000 ευρώ.
Η δυνατότητα αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε οικογένειες με οικογενειακές επιχειρήσεις, πολλά ακίνητα ή σύνθετη περιουσιακή κατάσταση, καθώς επιτρέπει να υπάρχει μεγαλύτερη σαφήνεια πριν δημιουργηθεί η κληρονομική διαφορά.
Μία πράξη για αποδοχή και διανομή της κληρονομιάς
Διαφορετική είναι η σύμβαση διανομής που μπορούν να υπογράψουν οι συγκληρονόμοι μετά τον θάνατο.
Μέσω αυτής μπορούν να συμφωνήσουν πώς θα μοιραστεί η περιουσία, ενώ η ίδια πράξη μπορεί να λειτουργήσει ταυτόχρονα και ως αποδοχή της κληρονομιάς.
Για παράδειγμα, δύο αδέλφια μπορεί να κληρονομήσουν ένα σπίτι, ένα οικόπεδο και χρηματικά διαθέσιμα. Αντί να παραμείνουν συνιδιοκτήτες σε όλα τα περιουσιακά στοιχεία, μπορούν να συμφωνήσουν ώστε ο ένας να λάβει το σπίτι και ο άλλος το οικόπεδο, χρησιμοποιώντας τις καταθέσεις για να εξισορροπήσουν τη διαφορά στις αξίες.
Για τα ακίνητα απαιτείται συμβολαιογραφική πράξη και η τήρηση των προβλεπόμενων διαδικασιών.
Η ΠΟΜΙΔΑ έχει χαρακτηρίσει τη συγκεκριμένη ρύθμιση «ιστορική τομή», εκτιμώντας ότι μπορεί να περιορίσει τις αλλεπάλληλες πράξεις και μεταγραφές που απαιτούνταν σε αντίστοιχες περιπτώσεις.
Τι αλλάζει για τις διαθήκες
Οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται, ωστόσο αλλάζουν επιμέρους κανόνες που αφορούν την κατάθεση, τη δημοσίευση και την παραγωγή των έννομων αποτελεσμάτων τους.
Παράλληλα, προβλέπονται ειδικές δικλίδες για διαθήκες που συντάσσονται από πρόσωπα τα οποία περιθάλπονται σε μονάδες υγείας ή κοινωνικής φροντίδας, με στόχο να ενισχυθούν οι σχετικές εγγυήσεις.
Ενισχύεται η θέση του επιζώντος συζύγου
Το νέο πλαίσιο περιλαμβάνει αλλαγές και για τον επιζώντα σύζυγο.
Όταν συντρέχει στην κληρονομία μαζί με ένα παιδί, η εξ αδιαθέτου μερίδα του ανέρχεται στο ένα τρίτο, ενώ όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, παραμένει στο ένα τέταρτο.
Παράλληλα, προβλέπεται δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της οικογενειακής κατοικίας χωρίς αντάλλαγμα για ένα έτος, σύμφωνα με τις προϋποθέσεις του νέου πλαισίου.
Περιορισμένα δικαιώματα αναγνωρίζονται, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, και στο πρόσωπο που συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση με τον θανόντα.
Η φορολογική ένσταση της ΠΟΜΙΔΑ
Η ΠΟΜΙΔΑ έχει χαιρετίσει την αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου, διατυπώνοντας παράλληλα επιφύλαξη για τη φορολογική αντιμετώπιση των νέων κληρονομικών συμβάσεων.
Η Ομοσπονδία υποστηρίζει ότι, χωρίς ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση, υπάρχει κίνδυνος ο νέος θεσμός να μην αξιοποιηθεί στον βαθμό που θα μπορούσε.
Το ζήτημα αφορά ιδιαίτερα περιπτώσεις όπου μια οικογένεια θέλει να συμφωνήσει από πριν ποιο παιδί θα λάβει το σπίτι και ποιο την επιχείρηση ή άλλο περιουσιακό στοιχείο.
Η ΠΟΜΙΔΑ ζητά οι κληρονομικές συμβάσεις μεταξύ γονέων, παιδιών και εγγονών να ενταχθούν στο φορολογικό πλαίσιο των γονικών παροχών και δωρεών, με το προβλεπόμενο αφορολόγητο των 800.000 ευρώ για την Α΄ κατηγορία.
Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο δημιουργεί έτσι ένα διαφορετικό πλαίσιο για τη διαχείριση της οικογενειακής περιουσίας, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στη ρύθμιση της διαδοχής πριν ή αμέσως μετά τον θάνατο, αλλά και στην αποφυγή της υποχρεωτικής συνιδιοκτησίας σε ακίνητα που συχνά αποτελούν την κύρια περιουσία μιας οικογένειας.
