Όταν ένας άνθρωπος φύγει από τη ζωή χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη, η περιουσία του δεν μένει «στον αέρα». Ο νόμος ενεργοποιεί αυτόματα την εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή, ένα αυστηρά καθορισμένο σύστημα που απαντά στα πιο συχνά ερωτήματα των πολιτών: ποιος κληρονομεί πρώτος, τι ποσοστό δικαιούται ο σύζυγος, τι ισχύει για τα παιδιά και πότε επεμβαίνει το Δημόσιο.
Στην πράξη, η απάντηση βρίσκεται σε αυτό που οι νομικοί αποκαλούν «κληρονομική πυραμίδα».
Τι είναι η κληρονομική πυραμίδα
Η κληρονομική πυραμίδα αποτελείται από έξι διαδοχικές τάξεις συγγενών. Η διαδικασία ξεκινά από τον στενότερο οικογενειακό κύκλο και προχωρά βήμα-βήμα σε πιο μακρινούς συγγενείς. Κάθε επόμενη τάξη ενεργοποιείται μόνο αν δεν υπάρχει κανένας δικαιούχος στην προηγούμενη, γεγονός που αποκλείει αυθαίρετες ερμηνείες και συγκρούσεις.
Αν δεν εντοπιστεί κανένας συγγενής σε καμία από τις έξι τάξεις, τότε η περιουσία περνά στο Δημόσιο.
Ποιοι κληρονομούν πρώτοι σύμφωνα με τον νόμο
Πρώτη τάξη: Σύζυγος και παιδιά
Στην κορυφή της κληρονομικής πυραμίδας βρίσκονται ο επιζών σύζυγος και τα παιδιά του θανόντος. Όταν συνυπάρχουν, ο σύζυγος λαμβάνει το 1/4 της περιουσίας, ενώ τα παιδιά μοιράζονται τα υπόλοιπα 3/4 ισομερώς, ανεξαρτήτως φύλου ή ηλικίας.
Παράλληλα, ο σύζυγος δικαιούται και το λεγόμενο «εξαίρετο», δηλαδή έπιπλα, οικιακά σκεύη και αντικείμενα καθημερινής ή προσωπικής χρήσης.
Δεύτερη τάξη: Γονείς και αδέλφια
Αν δεν υπάρχουν σύζυγος ή παιδιά, η κληρονομιά περνά στους γονείς, τα αδέλφια και στους απογόνους των αδελφών (ανίψια).
Τρίτη τάξη: Παππούδες και γιαγιάδες
Ελλείψει συγγενών των προηγούμενων τάξεων, δικαίωμα κληρονομιάς έχουν οι παππούδες, οι γιαγιάδες και οι κατιόντες τους.
Οι επόμενες τάξεις περιλαμβάνουν ακόμη πιο μακρινούς συγγενείς, με την ίδια λογική αποκλεισμού.
Πότε κληρονομεί αποκλειστικά ο σύζυγος
Σε περίπτωση που δεν υπάρχουν συγγενείς σε καμία από τις προηγούμενες τάξεις, ο επιζών σύζυγος κληρονομεί ολόκληρη την περιουσία. Πρόκειται για την πέμπτη τάξη της κληρονομικής διαδοχής.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η περίπτωση των συντρόφων σε ελεύθερη ένωση. Χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης, ο σύντροφος δεν θεωρείται αυτοδικαίως κληρονόμος, ωστόσο υπό προϋποθέσεις μπορεί να διεκδικήσει δικαιώματα διαμονής στην κοινή κατοικία ή το εξαίρετο, εφόσον αποδείξει μακροχρόνια και ουσιαστική συμβίωση.
Πότε η περιουσία περνά στο Δημόσιο
Αν δεν υπάρχει κανένας συγγενής σε καμία από τις έξι τάξεις, τότε το Δημόσιο καθίσταται εξ αδιαθέτου κληρονόμος. Το κράτος αποδέχεται πάντα την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής, ώστε να μην επιβαρυνθεί με τυχόν χρέη του θανόντος.
Παραδείγματα
Σε μια οικογένεια με σύζυγο και παιδιά, χωρίς διαθήκη, ο σύζυγος λαμβάνει το 1/4 και τα παιδιά τα 3/4, ακόμη κι αν η περιουσία είχε αποκτηθεί κυρίως από τον έναν.
Σε περίπτωση ελεύθερης ένωσης, ο σύντροφος δεν κληρονομεί, αλλά μπορεί να κινηθεί νομικά για δικαιώματα διαμονής ή αποζημίωση, εφόσον αποδείξει ουσιαστική οικονομική συνεισφορά.
Αν ένας άγαμος χωρίς συγγενείς φύγει από τη ζωή, η περιουσία του καταλήγει στο Δημόσιο, εκτός αν υπάρξει εγκαίρως νομική παρέμβαση από πρόσωπο που αποδεικνύει δεσμό συμβίωσης.
Η απουσία διαθήκης συχνά οδηγεί σε καθυστερήσεις, εντάσεις και δικαστικές διαμάχες. Γι’ αυτό και οι συμβολαιογράφοι επισημαίνουν ότι η σύνταξη διαθήκης παραμένει το ασφαλέστερο εργαλείο, για όποιον θέλει να καθορίσει ο ίδιος τη τύχη της περιουσίας του και να προστατεύσει τους ανθρώπους του.
